Cách dạy văn cho học sinh hiện đang mang tính rập khuôn, máy móc và áp đặt khá nặng nề. Giáo viên không dạy theo hướng mở, để trẻ tự tìm hiểu, sáng tạo mà đang đưa trẻ vào kiểu học bài mẫu, học thuộc. Chính những khuôn mẫu này là một trong những nguyên nhân đẩy trẻ vào sự "què cụt" trong câu chữ.

Từ bài văn tả bà ngoại “sành điệu” nhưng thiếu … thực tế

Vừa qua, dư luận đang rất quan tâm tới bài thơ “lạ” tả bà ngoại của một thành viên facebook, bài thơ nói về một học sinh cấp 1 miêu tả bà ngoại bằng những nét chân thực như tóc nhuộm, đi giày cao gót, đi xe tay ga, mặc váy ngắn … nhưng bị giáo viên phê bình là “thiếu thực tế”. Và theo lời cô giáo này, thì một người bà “đúng nghĩa” phải tóc trắng, răng rụng, miệng nhai trầu… theo đúng văn mẫu. Và ngay từ khi được đưa lên mạng, bà thơ đã được lan truyền rộng rãi và khiến nhiều người cười… ra nước mắt.

Vui đấy, cười đấy, nhưng chúng ta cần nhìn vào thực tế: văn mẫu đã trở thành một ngành “công nghiệp” và gò cả người dạy, người học vào một khuôn cứng nhắc, thiếu chân thực và không sáng tạo.

Học sinh đang học văn bằng "công nghệ văn mẫu".

Bài tập làm văn hiện nay của học sinh (HS) thường phải theo chuẩn mực chung. Tả cô giáo thì tóc phải đen nhánh, mũi dọc dừa, da trắng mịn; ông bà tóc phải bạc phơ; mẹ phải hiền, dịu dàng; cây bóng mát phải có câu đại loại “tán lá xòe ra như một chiếc ô lớn”. Tả cánh đồng thì “xanh ngun ngút, bạt ngàn lúa”, hay “lúa đang trổ đòng đòng” mà khi ra ngoài đời bao nhiêu HS thành phố không hề biết “đòng đòng” là gì nhưng vẫn tả.

Không ít phụ huynh tiểu học chia sẻ, sau một thời gian để con tự “đánh vật” với những bài văn ngô nghê đã bị cô giáo nhắc nhở rất thật rằng: “Các con ở lứa tuổi này chưa thể tự làm được một bài văn ngắn, mà phụ huynh phải hướng dẫn chi tiết cho các con theo đúng... chương trình, gợi ý trong sách giáo khoa”. Và đương nhiên như vậy thì không thể tránh... văn mẫu.

Một phụ huynh buồn rầu, cô giáo ra đề văn tả về dòng sông quê hương. Con trai anh đã tả con sông Kim Ngưu ngay gần nhà với những câu như “Dòng sông trong xanh, nước chảy lững lờ, rồi vắt ngang như một dải lụa…”; trong khi đó, con sông này luôn “đứng đầu” trong những dòng sông bị ô nhiễm của Hà Nội, nước đen ngòm, luôn bốc mùi khó chịu. Anh có góp ý thì cậu con trai hồn nhiên: “Cô nói tả dòng sông thì phải như vậy mới hay!”.

Tả con vật thì có khuôn mẫu là phải so sánh đầu, tai, mũi, đuôi nó giống cái gì, to bằng gì. Dẫn đến tình huống nực cười như sau: Một ông bố có con học lớp 3 phải kêu trời lên khi con tả con lợn: “Đầu con lợn to bằng đầu bố em, tai con lợn to bằng tai bố em, mũi con lợn bẹp gí như mũi bố em, đuôi con lợn giống em vì bố em bảo em là cái đuôi của bố em”.

Bài văn đúng chuẩn mẫu đến cuối mỗi bài phải nói lên cảm nghĩ của mình theo kiểu “xin hứa sẽ chăm ngoan, học giỏi để vui lòng”. Điều này đã ăn sâu vào học trò đến nỗi có trường hợp sau khi tả xong con bò, một HS lớp 4 đã kết luận: “Em xin hứa sẽ học tập theo... con bò để ngày càng học giỏi và chăm ngoan hơn”.

Chúng ta đang dạy trẻ con nói dối

Đại văn hào người Nga Maxim Gorki đã từng khẳng định: “Văn học là nhân học” và điều này hoàn toàn chính xác. Nói rộng ra, văn học bắt nguồn từ cuộc đời nhưng lại cao hơn cuộc đời và nó dạy cho chúng ta biết cảm nhận và yêu thương con người, yêu thương cuộc sống này hơn. Vì thế, mỗi người chúng ta, khi đối diện với văn học đều phải có sự chân thực và tấm lòng yêu thương, gắn bó với cuộc đời. Thế nhưng với “công nghệ văn mẫu” đang tồn tại hiện nay, hình như nhiều người lớn đang làm hư và dạy trẻ con nói dối.

Trước mỗi kì kiểm tra, học thuộc lòng các bài văn mẫu để làm bài thi là tình trạng phổ biến ở các trường từ tiểu học đến THPT hiện nay. Mọi thứ đều có “khuôn” nên học sinh cứ thế áp vào và sẽ đạt thành tích như mong muốn của giáo viên, nhà trường. Thế nên mới có chuyện lớp nào cũng đa số là học sinh giỏi. Thế nhưng, cảm xúc thật của các em, tất cả những gì ngây ngô, trong trẻo nhất đã bị thui chột ngay từ những năm tháng đầu đời …

Đến bao giờ chúng ta mới cho trẻ ... nói thật?

Nhóm nghiên cứu báo cáo tại hội thảo văn học quốc gia mới đây đã tìm ra câu trả lời sau khi khảo sát 3.085 bài văn của học sinh 15 trường (THCS, THPT của trường chuyên, dân lập, trên địa bàn nông thôn và thành phố) có đến 75% số bài văn ở bậc THPT, 58,1% số bài ở bậc THCS đạt điểm khá, giỏi. Như vậy, dù chối bỏ môn văn nhưng điểm thi của các em lại không bi quan chút nào chính bởi cách chấm điểm theo ý và… văn mẫu.

Không chỉ ở bậc tiểu học mà tới thi đại học (ĐH) cũng thuộc lòng văn mẫu. Năm 2006 dư luận đã bất ngờ về bài văn dự thi vào ĐH Đà Nẵng được điểm 10. Khi bài văn được đưa lên phương tiện truyền thông thì “bí quyết” học giỏi môn văn của thí sinh này đã bị phát hiện giống hệt bài văn mẫu in trong cuốn “Kiến thức cơ bản văn học 12”. Hội đồng tuyển sinh đã bị đặt trong tình thế “tiến thoái lưỡng nan”, nhận định thí sinh này không có lỗi, không vi phạm quy chế tuyển sinh nên vẫn phải công nhận điểm cho thí sinh.

Chúng ta đang dạy học sinh nói dối ngay từ trên ghế nhà trường, ngay từ khi tâm hồn chúng còn non nớt, ngây thơ nhất. Và có lẽ, hiện tượng văn mẫu lan tràn, những bài văn giống nhau y đúc nhan nhản trên các mặt giấy học trò, lỗi lớn nhất thuộc về cha mẹ và thầy cô.

Nếu không vì barem, không vì chương trình, không vì những thứ “chuẩn” mà chúng ta tự đặt ra để lấp liếm sự ích kỷ, lười biếng trong suy nghĩ và nỗ lực thì hiện tượng này chắc sẽ không trở thành “vấn nạn”. Nếu không có sự nhàm chán, lặp lại của việc dạy và học thì môn Văn có lẽ sẽ là môn được học sinh yêu thích nhất, nơi chúng có thể thoải mái bày tỏ, thể hiện và bộc lộ cá tính, thái độ cũng như mơ ước mà không có sự ngăn cản, kiềm chế nào.

Để chấm dứt tình trạng văn mẫu tràn lan với những “ông bà râu tóc bạc phơ”, với “con sông trong vắt đôi bờ” hay những “ruộng lúa đang trổ đòng” đang được học sinh học thuộc lòng và chép trọn vẹn ra giấy, xin chỉ cho các em “cái cần” – đó là phương pháp tư duy, cách nhận thức và kỹ năng diễn đạt, trình bày. Có phương pháp, có kỹ năng, thì khi không có thầy bên cạnh, các em vẫn làm chủ được tri thức và cuộc sống của mình và đó mới là cách dạy và cách học thông minh, hiệu quả.

Nhã Anh

 Báo chí những ngày cuối tuần vừa qua liên tiếp có những câu chuyện thú vị liên quan đến ngành giáo dục. Trước tiên đó là bài thơ “lạ” tả bà, bài thơ mang tên “Cô bắt làm văn tả bà”. Chuyện thứ hai là clip “Sự trăn trở của một kẻ lười biếng”, một học sinh lớp 12 tự cho mình trăn trở với nền giáo dục của đất nước và nói lên sự trăn trở đó suốt một giờ đồng hồ.

>> Tôi cũng sợ học môn Văn!

Lê Trúc (NLM số 125)

1. Ở câu chuyện bài thơ “lạ” tả bà, qua những câu thơ lục bát, tác giả đã khắc họa hình ảnh bà ngoại thực tế, hình ảnh ấy đối lập hoàn toàn với hình ảnh người bà mà cô giáo hay bắt học trò tả theo văn mẫu như: tóc trắng, răng rụng, miệng nhai trầu... Ngoại trong bài thơ lạ rất hiện đại: tóc nhuộm, hát karaoke, đi xe ga… nhưng hình ảnh chân thật ấy bị phê bình và nhận điểm kém vì… “thiếu thực tế”, hay nói đúng hơn là không giống trong văn mẫu.

Bài thơ lạ này đã nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng mạng, đa số tỏ ra rất thích thú vì nó vừa hài hước vừa thâm thúy.

Xuất xứ của bài thơ này là dựa trên câu chuyện có thật của một chị phụ huynh kể về bài văn của cô con gái học lớp 3 (tức chưa đến 10 tuổi) với đề bài “Kể về một người thân mà em yêu quý nhất”. Cô bé đã tả về bà mình: “Bà ngoại em có mái tóc tém nhuộm màu vàng. Hằng ngày bà mặc váy ngắn, mang giày cao gót, đi làm trên chiếc xe máy tay ga…”.

Chị cho biết, những miêu tả của con gái mình không hề sai vì mẹ chị sinh con gái đầu lòng lúc mới 20 tuổi. Chị thì sinh con gái đầu lòng năm 25 tuổi. Nên dù là bà ngoại nhưng vẫn chưa đến lục tuần và đương nhiên ở tuổi này bà ngoại ấy hằng ngày vẫn đi làm ở công sở và vẫn còn khỏe mạnh, yêu đời... chúng tôi xin đưa nguyên văn bài thơ như sau:

“Bà ngoại em vẫn chưa già
Chiều chiều bà cưỡi xe ga ra đường
Mắt bà vẫn rất tinh tường
Tóc nhuộm ánh tím soi gương mỗi ngày
Nhưng bà em vẫn rất hay
Bà chăm con cháu luôn tay luôn mồm
Công việc bà vẫn ôm đồm
Chăm lo con cháu sớm hôm không nề
Hôm nay cô giáo ra đề
Bắt em phải tả viết về bà em
Em tả giống hệt bên trên
Cô bắt viết lại - mắng thêm em rằng:
Đã bà là phải rụng răng
Tóc phải bạc trắng như trăng trên trời
Bà cũng không được ăn chơi
Vì mắt phải kém và môi nhai trầu
Đã bà là phải ngồi khâu
Không được ngồi hát “ka-râu-ô-kề”
Nhất là không được ghi đề
Tuyệt đối không được phóng xe ào ào
Em nghe chẳng hiểu thế nào
Em phải hỏi mẹ xem sao vụ này
Tả sai thì lại không hay
Tả đúng thì lại có ngày ăn roi
Kiểu này phải bảo mẹ thôi
Hay đổi bà khác đúng lời của cô???”

Ở xã hội ngày nay thì chuyện một người phụ nữ ngoài 50 có cháu ngoại mà còn khỏe mạnh, yêu đời và đôi khi rất “sành điệu” là chuyện hết sức bình thường. Thực tế, các bà ngoại tuổi này có tóc ngắn nhuộm vàng, váy ngắn tới đầu gối hay giày cao gót, hát karaoke… là hình ảnh mà chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp bất cứ nơi đâu tại các thành phố lớn.

Song, cô giáo vẫn phê là bài văn tả bà ấy “thiếu thực tế” và đương nhiên là nhận điểm dưới trung bình, 4 điểm.

Vì sao “tả đúng thì lại có ngày ăn roi” như thế? Cô giáo giải thích rằng, bà ngoại như thế là không đúng với hướng dẫn, bởi theo cô: “Bà ngoại phải là tóc dài bạc trắng búi sau gáy chứ không phải tóc tém nhuộm vàng. Bà ngoại đi xe đạp hay đi bộ chứ làm sao cưỡi được xe máy tay ga. Bà ngoại mặc đồ bộ và mang dép hay guốc chứ không phải váy ngắn tới đầu gối và giày cao gót…”.

Thật ra căn bệnh áp đặt này trong ngành giáo dục không hề xa lạ, hầu như trong những năm gần đây, năm nào dư luận cũng ồn ào vì những bài văn lạ xuất phát từ cách dạy rập khuôn phải theo văn mẫu của thầy cô giáo.

Bài thơ “lạ” tả bà ngoại trên tuy rất hài hước nhưng nó đã lột tả được căn bệnh rập khuôn trong cách dạy và học văn trong thực tế hiện nay. Phương pháp giáo dục theo lối mòn này, đặc biệt là đối với môn văn, một môn học rất cần đến sự sáng tạo và cảm nhận phong phú đang phần nào hạn chế sự phát triển, triệt tiêu tư duy, sự sáng tạo của học sinh.

2. Những điều trăn trở của “một kẻ lười biếng” trong đoạn clip tung lên mạng dài 1 giờ đồng hồ xét cho cùng không mới. Những chuyện như bệnh thành tích, học vẹt, dối trá trong thi cử, nhồi sọ, áp đặt, thủ tiêu tư duy độc lập và sáng tạo đã là căn bệnh chung của ngành giáo dục gây nhức nhối xã hội những năm gần đây. Nhưng cái độc đáo “kẻ lười biếng” này là dám nói thẳng và mạnh dạn đưa ra giải pháp như hãy bỏ ngay kỳ thi tốt nghiệp THPT, hãy cho học sinh học tới lớp 9 là đủ, sau đó đi học nghề để chuyên sâu về thực hành.

Em cũng cho rằng, đạo đức là điều phải đặt cao hơn việc truyền đạt tri thức. Nếu tri thức là một cỗ xe thì đạo đức là vôlăng, nếu tri thức là chiến mã thì đạo đức là dây cương. Với đạo đức, tri thức sẽ hướng thiện.

Nói về vai trò của giáo viên cũng như thực trạng dạy và học trong nhà trường, em phân tích: “Trách nhiệm cao cả của giáo viên là tìm ra con đường dẫn đến trái tim của học sinh, khơi gợi tình thương yêu giữa con người với con người, giữa con người với vạn vật và thực sự có nhiều hơn một con đường như thế. Các môn văn học, xã hội khác cũng là để nuôi dưỡng tâm hồn. Nhưng chúng ta không làm được, học chỉ là miễn cưỡng, học thuộc lòng cả tiểu sử, cả một bài dài. Các giá trị nhân văn rất khó đi vào lòng người khi chỉ nói suông, tự ca như những con vẹt”.

Cuối cùng, em kêu gọi những người nắm trong tay quyền hành hãy thay đổi ngay từ bây giờ. “Hãy gạt bỏ tự ái, hãy nâng cao tự trọng mà làm… Dân tộc nào có nhà trường tốt nhất, dân tộc đó đứng trên những dân tộc khác”.

Một số quan điểm trong bài hùng biện của học sinh kia sẽ còn phải tranh luận rất nhiều và không phải những điều em nói đều chính xác, nhất là quan điểm “chỉ cần học đến lớp 9 là đủ”. Tuy nhiên, nếu bỏ qua một bên sự đúng - sai thì khi nghe kỹ nội dung bài nói của học sinh này, ta thấy nhiều người trong chúng ta phải trăn trở rất nhiều!

Đó là việc những người lớn, phụ huynh, những trí thức, rồi đến đội ngũ giáo viên, cao hơn nữa là các nhà quản lý giáo dục thử hỏi có mấy ai thao thức, trăn trở với nền giáo dục đất nước như em?! Nghe đi nghe lại những lời của học sinh này trong clip, ta thấy những lời của em đều được nghiên cứu sâu sắc, kỹ lưỡng, có hệ thống và phản biện, đưa ra các giải pháp cũng có hệ thống. Chắc hẳn đó là những suy nghĩ và nghiên cứu bằng cả trái tim chứ không phải bằng lý trí.

Tất nhiên không phải chỉ một mình em học sinh lớp 12 trên có trái tim nồng nàn như thế. Song, dẫu có mong muốn tột cùng thì một học sinh hay một phụ huynh cũng không thể nào đổi mới giáo dục chỉ bằng trái tim! Nền giáo dục nước nhà đang mong chờ sự dấn thân của các nhà giáo dục, nhà quản lý giáo dục có tâm huyết với sinh mệnh giáo dục. Và học sinh, phụ huynh muốn được tin tưởng vào trí tuệ và sự nhiệt huyết của các nhà giáo dục hơn là từ những trăn trở như cậu học sinh trên.

L.T